beleid
De gezondheidsmatrix als beleidsinstrument voor de school
Wanneer het schoolteam gezondheidsacties uitwerkt, is het belangrijk om na te gaan of de acties gericht zijn op de verschillende niveaus in de school. Zo zijn er activiteiten of projecten die zich richten naar individuele leerlingen, een klas, de hele school of de school en haar omgeving.
Een kwaliteitsvol gezondheidsbeleid voeren op school betekent ook werken vanuit de verschillende strategieën. Een gezondheidsproject kan vertrekken vanuit gezondheidseducatie, maar hieraan een aanpassing van de omgeving koppelen die gezond gedrag meer vanzelfsprekend maakt. Vaak worden hierbij ook afspraken gemaakt. Tenslotte kan de school ook zorg en begeleiding voorzien voor individuele leerlingen of risicogroepen in de school.
Schematisch worden de verschillende wrkniveaus en strategieën voorgesteld in een matrixmodel. De gezondheidsmatrix kan door de school binnen de kwaliteitscirkel voor de gezondheidswerking gebruikt worden als een ondersteunend instrument voor:
- de inventarisatie van de bestaande schoolwerking over (een) gezondheidsthema(‘s),
- de uplisting van noodzakelijke acties voor een geïntegreerde werking over een gezondheidsthema of een specifieke doelstelling in het gezondheidsbeleid van de school.
Strategieën voor een gezondheidsbeleid op school
Globaal maakt de school vanuit de methodiek gezondheidsbevordering gebruik van 4 strategieën / componenten voor haar gezondheidsbeleid. .
- Educatie
De verschillende leerinhouden rond gezondheid worden actief aangebracht: kennis (thematisch en algemeen), inzicht (in functie van bewustwording), vaardigheden (technisch, sociaal, cultureel en emotioneel) en attitudes (in functie van duurzame gedragsverandering en sociale normen). Gezondheidseducatie gebeurt in de vorm van individuele leerlingenbegeleiding, klas- en schoolactiviteiten en de organisatie en invulling van het curriculum binnen de school. Ook voor randvoorwaarden zoals de deskundigheidsbevordering van het schoolteam en het informeren van ouders wordt gebruikgemaakt van educatieve activiteiten. - Facilitatie
Facilitatie van de gezonde keuze door een bewuste (her)inrichting van de fysieke omgeving (bv. drankenaanbod op school), het actief werken aan sociaal klimaat (bv. laagdrempelige leerlingenparticipatie) en voorzieningen voor de gezondheidszorg voor leerlingen en personeel (bv. rookstopondersteuning). De ondersteuning van de verschillende gezondheidsthema’s gebeurt in de schoolpraktijk door de invoering van structurele maatregelen en voorzieningen. - Regulering
Het school- en arbeidsreglement, maar evengoed informele afspraken op klas- en schoolniveau die beperkend (bv. rookverbod) of stimulerend (bv. afspraken ivm gebruik van sportinfrastructuur) kunnen zijn. Het is belangrijk dat de regels en afspraken gepaard gaan met transparante procedures en een consequente houding van het team ten aanzien van de naleving ervan (bv. bij overtredingen). - Zorg en begeleiding
De organisatie en invulling van de begeleidingstrajecten in de school en met schoolnabije en externe partners (bv. begeleiding van leerlingen met depressie) en de vroegdetectie van problematieken (bv. signaalfunctie van leraren in functie van verslavingsproblematieken) worden hierin uitgewerkt. Voor het éne gezondheidsthema (bv. middelengebruik, depressies en suïcide) zal deze werking naar risicodoelgroepen en –leerlingen veel uitgebreider zijn dan voor het andere thema (bv. voeding, veiligheid).
Mix noodzakelijk
Om een kwaliteitsvol gezondheidsbeleid op school uit te werken, meer bepaald een beleid dat kan resulteren in duurzame effecten op het niveau van gezondheidsgerelateerd gedrag, is een afgewogen mix van de verschillende strategieën noodzakelijk. Een gezondheidsbeleid op school bestaat dus uit vier componenten: educatie, structurele maatregelen, afspraken en zorg/ begeleiding.
Een schoolwerking op verschillende niveaus
Een efficiënte werking rond gezondheid vereist een schoolbeleid met aandacht voor leerlingen met bijzondere behoeften en specifieke doelgroepen, de werking in de klas, het schoolniveau en de (fysieke en sociale) omgeving rond de school.
- Leerlingen
Binnen de gezondheidswerking dient de school rekening te houden met de aanwezigheid van leerlingen met bijzondere behoeften, risicoleerlingen en specifieke doelgroepen. Dit uit zich in een gedifferentieerd werken. Voor leerlingen met bijzondere behoeften en risicoleerlingen is vaak een individuele benadering en begeleiding nodig. Kansen- en risicogroepen vragen vanuit hun eigenheid de nodige aandacht binnen de algemene gezondheidswerking. Dit uit zich in een ‘doelgroepbewust’ werken: de selectie van thema’s en uitwerking van acties houdt rekening met de aanwezige doelgroepen en streeft na om minstens in dezelfde mate effecten bij de doelgroep te realiseren als bij de hele leerlingenpopulatie (bij voorkeur worden sterkere effecten gegenereerd). - Klas
In de klas staat de gezondheidseducatie centraal. De gezondheidsthema’s komen aan bod binnen verschillende lessen of kunnen in verschillende vormen (vakoverschrijdend, vakoverstijgend of via projectwerking) worden aangepakt. De organisatie van het klasgebeuren en eventuele afspraken tussen lera(a)r(en) en leerlingen zijn ondersteunend voor de educatieve activiteiten. - School
Op schoolniveau gaat de aandacht naar de organisatie van de educatie doorheen de leerjaren, het opzetten van schoolactiviteiten, het werken aan de sociale normen en een ‘gezondheidsbevorderend’ schoolklimaat, het installeren van een schoolvisie, de uitbouw van een gezonde omgeving en het maken van afspraken (leefregels, arbeidsreglement, …). - Omgeving
Een school staat niet op zich. Ze is ingeplant in een fysieke omgeving en is verbonden met externe partners en organisaties. Daarnaast leven de leerlingen (en het schoolpersoneel) niet in een vacuüm. De schoolomgeving gaat dus ook over de verschillende milieus en invloedssferen waarmee de school verbonden is: het thuismilieu, de vrijetijdsbesteding, de media, ... Voor haar gezondheidswerking voorziet de school samenwerkingsverbanden met schoolnabije en externe partners, communiceert ze met de ouders en neemt ze deel aan gezondheidsacties in de lokale gemeenschap.
Samenhang
Een gezondheidsbeleid veronderstelt een doorgedreven samenhang binnen en tussen deze verschillende niveaus. Zo mogen bijvoorbeeld de gezondheidsboodschappen die in de les biologie rond de evenwichtige samenstelling van een maaltijd gegeven worden niet verschillen van de voedingsboodschappen in de les lichamelijke opvoeding. Ook een afstemming binnen de school van de leerboodschappen in bijvoorbeeld gezondheidseducatie en milieu-educatie is noodzakelijk. De gezondheidseducatie rond voeding moet op school zijn vertaling vinden in het aanbod van maaltijden en tussendoortjes op school en de afspraken rond bijvoorbeeld snoepen op school.
Deze afstemming houdt ook in dat de school een gezondheidsbeleid uitbouwt tegelijk in de verschillende niveaus. Het gaat niet op om bijvoorbeeld te vertrekken vanuit een planning waarin we gedurende schooljaar
- de organisatie van de voedingseducatie aanpakken, tijdens schooljaar
- het drankenaanbod op school gaan bekijken in schooljaar
- de ouders hierrond zullen sensibiliseren.
Liever dan zich in de gezondheidswerking in de school toe te spitsen op een intensieve werking binnen één niveau, is het veel effectiever om alle niveaus in onderlinge samenhang tegelijk (maar meer geleidelijk) uit te bouwen.
